The State Statistical Committee of Azerbaijan Republic

Ətraf mühitin mühafizəsi

Metodoloji izahlar

Ətraf mühit həyatın keyfiyyətinə, yaşayış şəraitinə və insanın səhhətinə təsir edən komponentlərin məcmuyudur. Atmosfer havası, su, torpaq, yerin təki, heyvanat və bitki aləmi ətraf mühitin komponentləridir.
Ətraf mühitə zərərli təsir – ekoloji sisteminin ayrı–ayrı komponentlərinin kəmiyyət və keyfiyyətcə dəyişməsinə, ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olan kimyəvi və bioloji, zərərli fiziki, texniki, dağ-mədən işlərində texnologiyanın pozulması, təbii resurslardan israfçılıqla istifadə edilməsi ilə müşayiət olunan fəaliyyətdir.
Meşə ilə örtülmüş sahə meşə fondunun ağac növləri ilə faktiki olaraq tutulmuş torpaqlarının ərazisidir.
Meşə bərpası ağacların qırıldığı, yandığı sahələrdə, boş yerlərdə, açıqlıqlarda və əvvəllər meşə ilə örtülmüş sair sahələrdə meşələrin bərpa edilməsi tədbirlərinin həyata keçirilməsi deməkdir.
Qoruqlar təbii kompleksin qorunub saxlanılması və onun istər qoruğun sərhədləri daxilində, istərsə də ondan kənardakı ekoloji şəraitlə müqayisə edilərək öyrənilməsi üçün coğrafi zonaların təsərrüfat istifadəsindən çıxarılmış nadir və ən tipik sahələridir.
Xüsusi qorunan ərazilərin torpaqları - xüsusi təbiəti mühafizə, elmi, tarix-mədəniyyət, estetik, istirahət, sağlamlaşdırma və digər qiymətli əhəmiyyətə malik olan, müvafiq icra hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanları tərəfindən təsərrüfat istifadəsindən və mülki dövriyyədən tamamilə və ya qismən çıxarılan və üzərində xüsusi hüquqi rejim müəyyən edilən torpaqlardır.
Su mənbələrindən istifadə – müxtəlif məqsədlər üçün su fondundan (yerüstü, yeraltı, sərhəd su obyektlərindən və Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan Respublikasına mənsub olan bölməsindən) götürülən suyun həcmidir. Bu həcmə gəmiçilikdə, balıqçılıqda, hidroenergetika sahəsində, həmçinin su fondundan mərkəzləşdirilməmiş qaydada və s. götürülən su aid edilmir.
Sudan dövri və ardıcıl istifadə edilməsi – dövri və ardıcıl su təchizatının tətbiq edilməsi, o cümlədən tullantı və kollektor-drenaj sularından istifadə olunması hesabına qənaət edilən təmiz suyun həcmini göstərir. Kommunal və istehsal istilik təchizatı sistemlərində sərf olunan suyun həcmi dövri istifadəyə aid edilmir.
İstehsal ehtiyacları üçün istifadə olunan suyun ümumi həcmində dövri və ardıcıl su təchizatının payı dövri və ardıcıl istifadə edilən suyun həcminin istehsal ehtiyacları üçün (kənd təsərrüfatında su istehlakı nəzərə alınmadan) sərf olunan su ilə dövri və ardıcıl istifadə edilən suların həcmlərinin cəminə bölünməsi yolu ilə hesablanır.
Səthi su obyektlərinə axıdılan çirkli sular üç kateqoriyaya bölünür: çirkləndirilmiş (təmizlənməyən və lazımi dərəcədə təmizlənməyən), normativ təmizlənmiş və normativ təmiz.
Tullantı suları – istehlakçıların istifadə edərək çirkləndirdiyi sular, sənaye texnologiyası ilə əlaqədar olaraq çirklənmiş sular, həmçinin yaşayış məntəqəsində insanların fiziolojji qalıqları ilə qarışmış mayelər, baş vermiş qəzalar zamanı ətraf mühitə və kanalizasiya sisteminə atılan şərti təmiz sulardır. Yağıntı suları bura aid edilmir.
Zərərli və çirkləndirici maddələr – atmosfer havasına atılan və müəyyən qatılıq həddində insan sağlamlığına və ətraf mühitə zərərli təsir göstərən maddələr və onların qarışıqlarıdır. Zərərli maddələri atmosfer havasına atan mənbələr nəqliyyat və digər səyyar vasitələrdir. Stasionar mənbələr 2 qrupa-mütəşəkkil və qeyri-mütəşəkkil mənbələrə bölünür.
İstehsalat tullantıları – istehsal, yaxud işlərin (xidmətlərin) yerinə yetirilməsi prosesində əmələ gələn və ilkin istehlak xüsusiyyətlərini tam və ya qismən itirən xammal, material, maddə, yarımfabrikat, əşya və digər məhsulların qalıqları, habelə istehsal obyekti olmayan və öz istifadə olunma xüsusiyyətlərinə görə texnoloji prosesə daxil olmayan, yenidən əmələ gələn eyni mənşəli əşya və maddələrdir.
Ətraf mühitin mühafizəsinə və təbii resurslardan səmərəli istifadə edilməsinə kapital qoyuluşları dedikdə, konkret ekoloji və resursqoruyucu qurğuların, aqreqatların və s. tikintisinə, yenidən qurulmasına, genişləndirilməsinə və texniki cəhətdən silahlandırılmasına qoyulan investisiyaların həcmi başa düşülür.