|
Metodoloji izahlar
Doğulanlar və ölənlər haqqında məlumatlar VVADQ (Vətəndaşlıq Vəziyyəti Aktlarının Dövlət Qeydiyyatı) orqanları tərəfindən tərtib edilən doğum və ölüm haqqında müvafiq aktlarda olan məlumatların statistik cəhətdən hər ay işlənib hazırlanması əsasında əldə edilir. Doğulanların sayına yalnız diri doğulmuşlar daxil edilir.
Doğum və ölümün ümumi əmsalları – diri doğulanların və ölənlərin sayının əhalinin orta illik sayına nisbətidir. Əhalinin hər 1000 nəfərinə hesablanır.
Əhalinin orta illik sayı – müvafiq ilin əvvəlinə və axırına olan sayın riyazi yolla hesablanmış orta sayıdır.
Təbii artımın əmsalı – doğumun və ölümün ümumi əmsallarının fərqidir. Həmçinin əhalinin hər 1000 nəfərinə hesablanır.
Təbii artımın ümumi əmsalları əsasən doğumun və ölümün təsiri altında əhalinin sayının dəyişilməsinin qiymətləndirilməsi zamanı istifadə olunur. Göstərilən ərazidə demoqrafik vəziyyət və onun dəyişiklikləri xüsusi göstəricilər sistemi vasitəsilə öyrənilir. Belə ki, təbii hərəkətin ümumi əmsalları keçmiş illərdə doğulanların və ölənlərin sayının dəyişməsinin təsiri altında əhalinin yaşa və cinsə görə tərkibindən asılıdır. Əhalinin yaş–cins tərkibinə həmçinin miqrasiya da təsir göstərə bilər.
Nəsilvermə əmsalı – hər yaş üzrə doğum səviyyəsi əmsallarının hesablandığı ildəki səviyyədə qalması səviyyəsi ilə hər bir qadının bütün məhsuldar dövründə (15-49 yaş) orta hesabla neçə uşaq doğa bilməsini göstərir. Onun kəmiyyəti əhalinin yaş tərkibindən asılı deyildir və həmin təqvim ilində doğumun orta səviyyəsini səciyyələndirir.
Gözlənilən ömür uzunluğu göstəricisi ölüm cədvəllərinin hesablanması nəticəsində alınır.
Doğulanda gözlənilən ömür uzunluğu (0 yaş üçün) – doğulan nəslindən olan hər bir adamın həmin nəslin bütün ömrü boyu ölümün səviyyəsinin hər yaş qrupu üzrə göstəricisinin hesablandığı ildəki səviyyədə qalması şərti ilə orta hesabla yaşaya biləcəyi illərin sayı deməkdir.
Təkrar istehsalın ümumi (brutto) əmsalı – hər bir yaşda doğumun müasir səviyyəsi saxlanmaq şərti ilə bir qadının məhsuldar dövrdə orta hesabla doğa biləcəyi uşaqların sayını göstərir. Bu göstərici doğumun nəsilvermə (fertillik) əmsalının həmin illərdə doğulmuş uşaqlar arasında qızların sayına vurulması yolu ilə hesablanır. Ümumi (brutto) əmsal əhalinin yaş tərkibindən asılı deyildir və doğum səviyyəsinin ümumiləşdirilmiş səciyyəsini göstərir.
Təkrar istehsalın xalis (netto) əmsalı – hər bir yaşda doğumun və ölümün müasir səviyyəsi saxlanmaq şərti ilə bir qadının bütün ömrü boyu doğduğu qızlardan analıq yaşına çatanların orta sayını göstərir. Bu əmsal doğumun və ölümün müasir səviyyəsi uzun müddət saxlanmaqla qadınlar nəslinin onların qızları tərəfindən əvəz edilməsi dərəcəsini səciyyələndirir. Xalis (netto) əmsal əhali artımının yaxın gələcək perspektivlərini deyil, doğumun və ölümün hazırki dövrdə mövcud olan səviyyələrinin ümumiləşdirilmiş səciyyəsini əks etdirir.
|